Sobotni wieczór 12 grudnia 1981 r. poświęciłem na opracowanie dla Biuletynu “Solidarność Ziemi Puławskiej” komentarza podsumowującego wyniki Walnego Zjazdu Delegatów NSZZ “SOLIDARNOŚĆ”, który właśnie zakończył obrady w Gdańsku. Praca szła mi opornie, bo wieczór był wyjątkowo zimny, a ogrzewanie znów szwankowało.

Pierwsze sygnały nadchodzącej burzy dziejowej nadeszły z Lublina: około 21.00 zadzwonił do mnie jeden z działaczy Regionu z wieścią, że w okolicach Wojewódzkiej Komendy MO w Lublinie rozpoczął się podejrzany ruch. Zaniepokojony tą wiadomością wybrałem się na obchód Puław. Wszędzie było cicho i spokojnie. Uspokojony wróciłem więc do domu i zasiadłem ponownie do pracy.

Kilka minut przed północą telefon: wzięli Bogdana Masiaka. Następny telefon dopadł mnie już w przedpokoju, tuż przed wyjściem z domu: wzięli Krzysia Małagockiego. Wyraźnie zaczynało się coś na dużą skalę. Błyskawicznie zawiadomiłem o wydarzeniach wszystkich, których telefony znałem i już po kilku minutach odbyliśmy w gronie kilku osób pierwszą gorączkową “wojenną” naradę na rogu ulic Izabelli i Waryńskiego. Przedmiotem narady były dociekania, czy to najazd z zewnątrz, czy tylko akcja wewnętrzna, kogo wzięli, kto uszedł, a kto jest zagrożony ^[14].

W tej pierwszej naradzie udział wzięli: Józef Gądor ^[15], Stanisław Głażewski ^[16], Jan Nakonieczny ^[17] i Tadeusz Skiba ^[18].

Wobec siarczystego mrozu i zaczynających krążyć patroli pieszych i zmotoryzowanych przekradliśmy się do pomieszczeń IUNG, gdzie założyliśmy pierwszą kwaterę. Mając zabezpieczone tyły, przedsięwzieliśmy w ciągu nocy kilka wypraw do miasta w celu nawiązania kontaktów i zdobycia informacji. Plonem jednego z takich rekonesansów był plakat rozlepiony w Puławach tuż po północy ^[19]. Był to prawdopodobnie jeden z pierwszych “wojennych” plakatów w Puławach, a może nawet i w Polsce. ^[20]

Budynek IUNG przylegający do Hali Wegetacyjnej nadawał się do naszych celów szczególnie dobrze, gdyż był usytuowany tuż obok Starostwa, co umożliwiało ciągłą obserwację pomieszczeń Zarządu Oddziału NSZZ “Solidarność” zlokalizowanych w tym budynku oraz sporego odcinka Al. Jedności, a równocześnie dzięki temu, że na jego przedpolu ział olbrzymi wykop przeznaczony dla przyszłego hotelu i budynku laboratorium uniemożliwiał frontalny atak ZOMO umożliwiając zarazem w razie zagrożenia szybką i bezpieczną ewakuację ludzi i sprzętu przez Halę Wegetacyjną w kierunku ul. Głębokiej i parku.

Przekradając się (brnąc nieraz po pas w śniegu) parkiem i bocznymi uliczkami szybko zdołaliśmy zawiadomić rodziny o naszym względnym bezpieczeństwie oraz ustalić, że tylko jeden spośród nas (Jan Nakonieczny) jest obiektem zainteresowania MO; mieszkania pozostałych nie były niepokojone. Mogliśmy wprawdzie dokonać tej konstatacji telefonicznie nie ruszając się z miejsca, gdyż telefony w Puławach wyłączono dopiero po 2.00, ^[21] ale woleliśmy nie korzystać z tej możliwości bojąc się podsłuchów i dekonspiracji. W czasie którejś z nocnych wędrówek po Puławach, natknęliśmy się na Jana Łodygę ^[22], który postanowił dołączyć do naszej grupy.

Resztę nocy spędziliśmy we czwórkę (Józef Gądor postanowił nocować w domu) na podłodze mikroskopijnej ciemni fotograficznej Pracowni Izotopowej IUNG usytuowanej na parterze budynku przy Hali Wegetacyjnej. ^[23] Nocleg był koszmarny, gdyż pomieszczenie było o wiele za szczupłe dla czterech dorodnych mężczyzn, a podłoga zasłana jedynie fartuchami laboratoryjnymi – strasznie twarda. Z boku na bok mogliśmy się obrócić tylko wszyscy razem, na komendę, a kości od twardej podłogi bolały nas jeszcze przez tydzień. Noc spędziliśmy zatem prawie bezsennie. To właśnie wtedy, niecierpliwie czekając na świt, który miał umożliwić nam jakieś sensowne działanie, rozpoczęliśmy z Tadeuszem Skibą dyskusję na temat najlepszego sposobu organizacji podziemnych struktur “Solidarności”, która to dyskusja po 2-letnim okresie sporów i polemik zakończyła się dopiero w grudniu 1984 r., po wielkiej wsypie, która przydarzyła się puławskiemu podziemiu solidarnościowemu.

W czasie gdy my spaliśmy sobie beztrosko na twardej podłodze, nasi mniej szczęśliwi koledzy zamknięci w milicyjnej suce ^[24] pędzili w nieznane w kierunku wschodnim. Jeden z pasażerów suki, Apoloniusz Berbeć ^[25]opisał to w sposób następujący:

“Tak czy inaczej, nieco po północy zostałem zupełnie grzecznie i “humanitarnie” wyciągnięty z łóżka, wyprowadzony z domu i po stosownej odprawie w lokalnej komendzie odbyłem wraz z grupą innych wybrańców peregrynację w bezokiennej budzie ^[26] wprawdzie w tradycyjnym kierunku, czyli na wschód, ale do niezbyt w końcu odległej Włodawy.

Tam też, czyli w tej Włodawie “zamknęły się za nami bramy więzienia” - niezbyt skądinąd srogiego – ot, takiego prowincjonalnego “pudła” z widokiem na nadbużańskie łęgi.Nie było na powitanie “Scieżek zdrowia”, polewania wodą, wielogodzinnego stania na mrozie, ani innych elementów godnych wykorzystania w kombatanckim wspominku ^[27]. Wepchniętych do średnio dobrze ogrzanych cel powitał nas Głos. Głos oznajmiał zdumionej Polsce i światu, że właśnie jeszcze ubiegłego wieczora Polska stała na brzegu przepaści, ale on /ten Głos właśnie/ ją znad tej przepaści zawrócił i popchnął w zgoła przeciwnym kierunku. Było tam też trochę o narodzie, który się ma niebawem odrodzić i że nawet nie będzie się musiał sam odradzać, bo mu w tym pomoże wojsko i inne wyspecjalizowane służby. Wtedy stało się dla nas jasne, że nasz niespodziewany pobyt nad Bugiem musi być integralną częścią owego odrodzenia, co byłoby bardzo optymistyczne, gdyby nie dręcząca wątpliwość, czy my też jesteśmy przewidziani do odrodzenia, czy też raczej uznani za przypadki beznadziejne i spisani na straty./.../

Tegoż niedzielnego ranka witały nas gromkie okrzyki “Śmierć komunie – niech żyje Solidarność”, którymi honorowali swoich nowych “kolegów” starzy lokatorzy włodawskiego zakładu karnego” ^[28].

My, lokatorzy ciasnej ciemni w Pracowni Izotopowej IUNG “dopiero o 5.00 rano z przemówienia szefa WRON, gen. Jaruzelskiego, dowiedzieliśmy się, że komuniści dokonali kolejnego historycznego aktu, biorąc losy narodu w swoje “doświadczone i zasłużone ręce” i przy pomocy wojska i ZOMO właśnie ratują go od “najgorszego”. Jakoś nie potrafiliśmy wzbudzić w sobie entuzjazmu dla tej operacji, ani też wdzięczności dla WRON-y; bardziej przemawiało nam do wyobraźni wezwanie z plakatu:

KOLEDZY!
KOMUNIŚCI ARESZTOWALI
NASZYCH PRZYWÓDCÓW
BROŃMY SIĘ!!!

Postanowiliśmy zatem zorganizować obronę. ^[29]