Kluczowym fragmentem tej rozprawy było odczytanie ekspertyzy biegłego Szymona Kobylińskiego, która zarówno ze względu na użytą argumentację, potoczystą narrację i klarowność wywodu, jak również ze względu na piękny, dziś już rzadko spotykany język, zasługuje na przytoczenie w całości:

Szymon Kobyliński 07-130 Łochów

wieś Gniazdowo-Kaliska

woj. Siedlce

Zam. st.: 00-679 Warszawa,

Wilcza 69/5a                                                                                                  Gniazdowo, 4 maja 1983

                                                                                                        Do

                                                                                   S Ą D U   R E J O N O W E G O

                                                                                   II Wydziału Karnego w Puławach

Wysoki Sądzie!

                     Listem z 25 kwietnia i z terminem odpowiedzi do 15 maja br. - otrzymałem trzy pytania Wysokiego Sądu, uznającego we mnie biegłego  w dziedzinie satyry graficznej, jakiej się istotnie w kraju i zagranicą od circa 36 lat oddaję. Pytanie pierwsze brzmi:

                     "1. - Jakie są obowiązujące reguły i zasady oraz uznane zwyczaje dotyczące ilustracyjnej formy satyry politycznej oraz granice jej dopuszczalności?"

                     Otóż nie ma  ż a d n y c h  r e g u ł  i  z a s a d  w tej mierze, zwłaszcza pisanych, gdyż każda cywilizacja przyjmuje własne tradycje jako stosowany tu zwyczaj umowny. My należymy do kultury śródziemnomorskiej, w której przed tysiącleciami powstała inauguracyjna karykatura faraona Amenhotepa I jako groźnego drapieżnika wobec struchlałej antylopy. Potem sztuki antyczne i ich pochodne pełne były, aż po złośliwe wizerunki olimpijskich bogów, ostrej satyry, co i swą nazwę z tej epoki powzięła. A później, z najgłębszych wieków średniowiecza wyrósł szacowny obyczaj żywienia błazna u stóp tronu, jako naturalnej odtrutki na wszechwładzę monarsza , czego w Polsce chwalebnym zwieńczeniem był wielki Stańczyk. Utrwaliła się też prastara bezkarność wszystkich Stańczyków cywilizowanego świata, tych jednoosobowych wcieleń opinii publicznej wobec władzy. Przykładem owa cześć, jaką się myśliciel-moralista cieszył na Wawelu, choć i królom Zygmuntom ciskał gorzką prawdę w oczy i ościennych sojuszników nie oszczędzał (jednego z nich przyrównał publicznie do krwiożerczego niedźwiedzia). "Granicą dopuszczalności" było tylko poczucie humoru dostojnych słuchaczy, a jak to były rozległe granice, niech świadczy fakt, iż od stuleci stanowiło ujmę obrażanie się na trefnisia, ono dopiero doszczętnie ośmieszyłoby tego, kto by się obraził! Na tym właśnie zasadzała się uzdrawiająca i oczyszczająca rola społeczna satyry, która – dumna u nas dewizą Krasickiego, iż "prawdziwa cnota krytyk się nie boi" - pragnie czynić swoje w każdych warunkach, z intencją naprawy sytuacji.

                     A zatem w samym charakterze satyry nie ma znieważania i poniżania jej obiektów, bo gdyby była, nie mogłyby istnieć żadne pisma satyryczne świata, jako sprzeczne z prawem.

                     Natomiast subiektywny odbiór czegokolwiek w sensie obelgi czy zniesławienia – zależy od rzeczy tak nieskodyfikowanej i niepochwytnej urzędowo, jak stopień czyjejś osobistej drażliwości, u każdego odmienny, a odwrotnie proporcjonalny do poczucia humoru. Tu regułą stałą jest tylko wzrost tego stopnia w miarę malejącego poczucia własnego autorytetu. Dlatego najpewniejsi siebie zwykli mówić z godnością: "Jestem wyższy ponad to!", - a ci, co mają wątpliwości wobec wagi własnej osoby, pilnują czujnie, by nikt nie próbował ich ukazać inaczej, niż na sztywnym piedestale: - znana była historia z E. Gierkiem i P. Jaroszewiczem, którzy bardzo długo nie zezwalali na publikację ich fotografii, gdzie spoglądają na zegarki, bo to był gest za mało "pomnikowy"... A przeciwnie: najwięksi mężowie stanu, wzorem De Gaulle`a lub Churchilla, martwią się, jeśli ilość ich karykatur (o dowolnej ostrości) maleje, bo to sygnalizuje spadek popularności u narodu, przygasanie autorytetu.

                     Jeśli jednak ktoś mimo wszystko ośmieszy się uznaniem swojej karykatury za obelgę, ten ma u nas jedyną drogę protestu (sądowego): - mianowicie  t y l k o  p r y w a t n e  oskarżenie na drodze cywilnej, kodeks karny bowiem milczy w tej mierze. Większość wszakże takich pretensji – np. Casusy Karpuszko i Kucia contra SZPILKI – powód przed polskim sądem przegrywa.

                     Obecnie mamy przed sobą trzy rysunki, przejdźmy je kolejno, zgodnie z drugim punktem, gdzie idzie o "Dokonanie interpretacji rysunków zamieszczonych w biuletynach (periodyku "Solidarności" puławskiej z lata `81) i oceny ich wymowy".

                     Na najwcześniejszym, być może dającym komuś asumpt do mniemania, iż żart ten, jak czytam, "poniża i wyszydza Państwo i Naród Polski" - widzimy pochód małych myszek przed grupką dużych kotów, z których największy nosi napis ZSRR, inny NRD, dalsze są bez inskrypcji. Pochód ten prowadzi myszka o sumiastych wąsach Wałęsy, a za nią transparenty: NSZZ, POLSKA, oraz białoczerwona chorągiewka. W sumie mamy typową kolumnę związkowej manifestacji pod wodzą jej przewodniczącego, a nie imprezę państwową. Uważanie żartów o "Solidarności" za obelgę dla całego narodu i państwa, to jednak gruba przesada, bo związek ten był mimo wszystko tylko częścią społeczeństwa.

                     Sądząc po sposobie rysowania podejrzewam, że jest to kopia jakiegoś zagranicznego autora, a już na pewno powielenie stałego, odwiecznego schematu karykatury politycznej, stosowanej permanentnie na całym bez mała świecie. Tak samo radziecki KROKODIŁ ukazuje mnogie państwa i rządy, jako ezopowe zwierzęta z odpowiednimi napisami, identycznie czyni PUNCH, HARAKIRI, SZPILKI, FIGARO, NEW YORKER i setki innych pism – a o jakimkolwiek obrażaniu się kogokolwiek głucho. Albowiem mamy tu prastary obyczaj satyryczny, wszędzie i stale stosowany. - Czy zaś wizja sytuacji odpowiada mojemu przekonaniu, to już inna kwestia, tuaj nic do sprawy niemająca. Jestem w swym światopoglądzie przeciwny wymowie mnóstwa karykatur w naszej – również bieżącej – prasie tak, jak wielu protestuje przeciw moim satyrom gazetowym. I każdy ma prawo dać odpowiedź tym samym sposobem, przez opublikowanie kontr-karykatury, a kto ma rację, osądzi czytelnik!

                     Następny rysunek, według mnie również skopiowany skądeś (bo jest tak profesjonalny w formie, że musi pochodzić od zawodowca, a u nas żaden z wytrawnych karykaturzystów nie stosuje takiej akurat kreski), głosi z grubsza to samo, co poprzedni, tyle, że wśród innych rekwizytów. Tu ktoś z napisem POLSKA na piersi , idący na pomoc tonącemu i widzący bliski za pagórkiem czołg radziecki, powiada: "Władek trzymaj się, ale na litość Boga nie wołaj o pomoc.". Znowu zestaw ogranych, schematycznych symboli, stosowany do znudzenia od niepamiętnych lat i spowszedniały w karykaturze doszczętnie, tysiące takich w karykaturze światowej, na rozmaite tematy. Tu także o procesach o zniesławienie głucho. Zamiast POLSKA może być, przypuśćmy, RFN, w miejsce sierpa i młota na czołgu znak CDU, całość może dotyczyć wewnętrznych rozgrywek zachodnioniemieckich, lub – z innymi ocechowaniami – zgoła brazylijskich. Zwykły seryjny produkt gazetowy, nieistotny banał. Mnie osobiście dziwi tylko imię Władek, pasowałoby raczej jakieś inne, ale i tak cała rzecz bez znaczenia.