NIE ŚWIĘCI GARNKI LEPIĄ
czyli jak zostałem publicystą (a potem nawet dziejopisem) w służbie "SOLIDARNOŚCI"

Będzie to opowieść o tym jak ja, absolwent Technikum Ogrodniczego w Aleksandrowie Kuj. (w czasach, gdy program przewidywał wykłady z języka polskiego, historii, geografii itp. tylko w klasie I) i Wydziału Ogrodniczego SGGW a biolog z upodobania i zawodu zostałem czołowym publicystą biuletynów związkowych, a po latach nawet kronikarzem puławskiej opozycji solidarnościowej.

Wyjaśnienie wymaga cofnięcia się do późnych lat 40-ych kiedy to jako niespełna 10-letni chłopak, mocno sponiewierany psychicznie w czasie Powstania Warszawskiego znalazłem się we Włocławku. Przeżycia wojenne, a zwłaszcza utrata Ojca^[1] i rodzinnego domu^[2] a także poczucia bezpieczeństwa^[3] sprawiły, że moja nieufność wobec świata (i zasiedlających go ludzi) osiągnęła tak monstrualne rozmiary, że całkowicie odizolowałem się od niego pogrążając się w świecie literatury, który pozwolił mi nie myśleć o okropnościach wojny. Zamiast więc uczyć się w szkole zasad marksizmu-leninizmu i łysenkowskiej biologii, szlifować ideologię na zebraniach ZMP czy wykonywać prace społeczne, jak nakazywały ówczesne programy i regulaminy szkolne, wędrowałem przez prerie z Sokolim Okiem albo Winetou, z Mukokim pokonywałem w czółnie z kory brzozowej bystre wody Yukonu, z Fileasem Foggiem okrążałem kulę ziemską żeglowałem szkunerem "Upiór" z Wolfem Larsenem lub z bohaterami Jacka Londona po Morzu Koralowym albo wędrowałem z Rob Royem po szkockich pustkowiach. Sekundował mi w tym procederze mój rówieśnik Andrzej Chwist, podobnie jak ja poświęcający większość dnia i sporą część nocy lekturom nie związanym z programem nauczania. Podstawowy nasz kłopot polegał na tym, że w księgarniach i bibliotekach królowały wówczas tzw. "produkcyjniaki" czyli rodzime lub tłumaczona z języka rosyjskiego literatura traktująca o zdobyczach rewolucji proletariackiej i wyższości socjalizmu nad komunizmem. W poszukiwaniu źródeł zaopatrzenia w książki przygodowe przypadkowo zdobyliśmy informację, że w budynku, w którym mieszkaliśmy została zlokalizowana składnica książek wycofanych z publicznych i szkolnych bibliotek, ze względu na niezgodność ich treści z obowiązującą ideologią i zasadami wychowania młodzieży. Szybko znaleźliśmy sposób, żeby się do tej składnicy dobrać. Oczywiście z jej zasobów mogliśmy korzystać tylko w nocy, co miało tę dobrą stronę, że zapewniało nam bezpieczeństwo, a tę złą, że musieliśmy działać w całkowitych ciemnościach. Trzeba trafu, ze w najbliższym sąsiedztwie drzwi, obok powieści przygodowych Dumasa, Courwooda czy Londona, królowała Biblioteka Boy`a z Kandydem i Powiastkami filozoficznymi Voltera, Kubusiem Fatalistą Diderota i "Umową społeczną" Rousseau. Niewiele z nich wówczas rozumieliśmy, ale pochłanialiśmy te książki namiętnie ze względu na piękny język, atrakcyjną treść i prostotę wywodu jeszcze bardziej wyobcowując się z tzw. "socjalistycznej rzeczywistości". Wkrótce, gdy trochę wydorośleliśmy, doszliśmy do wniosku, że przygody Kubusia Fatalisty i Prostaczka we Francji, czy Kandyda w Portugalii mogą być równie ciekawe, albo nawet ciekawsze, od przygód młodego Hawkinsa na Wyspie Skarbów, Mowgliego w indyjskich dżunglach lub Tarzana w krainie małp, a nawet od zdobywania Fortu Świętego Gerwazego pod La Rochelle z D`Artagnanem, Atosem, Portosem i Aramisem. W ten sposób po raz pierwszy zetknąłem się z literaturą filozoficzną i polityczno-społeczną stopniowo budując swoją wiedzę ogólną w dużej mierze niezależną od tej wykładanej w szkole. Z tego źródła literatury korzystałem również w czasie nauki w Technikum Ogrodniczym. Tam trafiłem na środowisko, które pozwoliło mi poszerzać tę wiedzę w swobodnej dyskusji. W 1951 r., gdy ja rozpoczynałem naukę w pierwszej klasie tej szkoły do matury przygotowywali się uczniowie klasy IV w dużej części niedawni partyzanci z konspiracji AK-owskiej i po-AK-owskiej. Byli to ludzie nierzadko zbliżający się do 30-ki, żonaci i ojcowie dzieciom, którzy próbowali urządzić sobie powojenne życie zawodowe. Ich nadreprezentacja w naszej szkole wiązała się z faktem, że dyrektorem szkoły była wówczas aktywna uczestniczka konspiracji AK-owskiej, kombatantka Powstania Warszawskiego. Ci starsi koledzy z IV klasy byli naszymi największymi autorytetami bo chodzili w butach – oficerkach, mówili wojskowym językiem, a nawet zdarzało im się zwracać do siebie stopniami woskowymi lub trzasnąć po żołniersku kopytami. Wieczorem w internacie niektórzy z nich zbierali dookoła siebie grono starannie dobranych młodziaków, którym próbowali oględnie zwrócić uwagę, że nie o taką Polskę toczyła się wojna i że nie powinniśmy bezkrytycznie wierzyć we wszystko to, co usłyszymy w szkole, czy przeczytamy w gazetach. W trakcie tych, nierzadko całonocnych, dyskusji weryfikowałem swoją wiedzę nabytą w toku lektury książek "wypożyczanych" z włocławskiej składnicy. Wkrótce okazało się zresztą, że potrafię z tymi o kilka lat starszymi i bogatymi w wiedzę praktyczną kolegami rozmawiać jak równy jeśli nie lepszy. Z czasem, dzięki znajomości literatury oświeceniowej stałem się w tym środowisku cenionym partnerem do dyskusji, co z kolei tak mnie nobilitowało w gronie moich rówieśników, że po ukończeniu nauki w Technikum przez "Czwartaków" to właśnie ja zostałem animatorem nocnych rozmów w internatowej sypialni. Nie trwało to wprawdzie długo, gdyż po dwóch latach swobody nastąpiła zmiana dyrektora i dyskusji nie objętych programem nauczania musieliśmy zaprzestać przynajmniej w internacie^[4]. Kontynuowaliśmy je jednak podczas spacerów po parku lub wypraw do lasu, czego zabronić nam nie mógł. Myślę, że to właśnie te swobodne rozmowy w gronie kolegów uodporniły mnie raz na zawsze na uroki realnego socjalizmu i jego ideologii oraz wyrobiły we mnie skłonność do samodzielnego myślenia i nieprzepartą niechęć do wszelakiego konformizmu. Obydwie te cechy, które dominowały w moim charakterze przez całe życie skazywały mnie w PRL na marginalizację zarówno w działalności zawodowej jak i społecznej.