Wśród osób i organizacji bardziej lub mniej zasłużenie ubiegających się o tytuł prekursorów “Solidarności”, dziś całkowicie uległa zapomnieniu rola Wolnych Związków Zawodowych. W latach 80-tych były to sprawy oczywiste: wspomnał o nich m.in. J. Kuroń w swoim “Liście otwartym do stoczniowców...”^[114], pamiętał o nich równiez Biuletyn “Solidarność Ziemi Puławskiej”. W Nr 9 Biuletynu A. Kowalczyk pisał:

W marcu^[115] 1978 r. powstał w Katowicach pierwszy Komitet Założycielski Wolnych Związków Zawodowych. Jego założyciele: Kazimierz Świtoń, Władysław Sulecki, Roman Kściuczek – prześladowani byli wyjątkowo brutalnie. W październiku 1979 r. KZWZZ powstał w Gryfinie i Szczecinie popierany silnie przez robotników elektrowni “Dolna Odra”.

Najsilniejszą grupą był utworzony w kwietniu 1978 r. KZWZZ Wybrzeża, mający oparcie wśród robotników Trójmiasta. W swoich deklaracjach programowych gdański Komitet wzywał “wszystkich pracowników – robotników, inżynierów i urzędników do tworzenia niezależnych przedstawicielstw pracowniczych.” Stwierdzał: “Nie stawiamy sobie celów politycznych, nie narzucamy naszym członkom, współpracownikom i sympatykom określonych poglądów politycznych i światopoglądowych, nie dążymy do objęcia władzy. Zdajemy sobie jednak sprawę, że nie unikniemy zarzutu o prowadzenie działalności politycznej; zakres spraw, które u nas traktuje sie jako polityczne jest bowiem niezmiernie szeroki i obejmuje prawie wszystko za wyjątkiem wycieczek na grzyby.

Wolne Związki były oczywiście organizacjami autonomicznymi, ale były zarówno personalnie, jak i programowo bardzo silnie powiązane KOR-em, co łatwo spostrzec analizując choćby powyższy strzępek programu WZZ, z każdego jego zdania wyziera główna myśl polityczna Jacka Kuronia: dążenie do demokracji przez zakładanie przeróżnych organizacji o charakterze społecznym.

O prekursorskim charakterze KOR w stosunku do NZZ “Solidarność” byli również przekonani redaktorzy Biuletynu “Solidarność Ziemi Puławskiej, czemu dali wyraz w artykule redakcyjnym zamieszczonym w 12(20) numerze Biuletynu^[116]:

Trudno przecenić działalność KOR pamiętając hasło Jacka Kuronia – „Nie palcie komitetów - zakładajcie własne”. Sierpień 1980 i powstanie „Solidarności” jest prostym skutkiem tego hasła. Robotnicy Gdańska i Szczecina mądrzejsi o całe 10 lat nie wyszli w 1980 r. na ulicę z zapałkami. W najtrudniejszym okresie rozmów z rządem działacze KOR-u służyli radą i wszelką pomocą Komitetom Strajkowym. W końcu Lech Wałęsa również zdobywał ostrogi w okolicach KOR-u i nie ukrywa tego.

Szkoda, że trudne do przecenienia zasługi KOR dla “Solidarności” nie wszyscy potrafili docenić zarówno w PRL, jak i w III Rzeczpospolitej. Odsądzanie KOR-u i KOR-owców od czci i wiary zaczęło się już w czasie tworzenia się zrębów Ruchu “Solidarność”, czego dowodem jest przywoływany już, przejmujący list otwarty Kuronia do Stoczniowców z końca 1980 r.^[117], którego fragment brzmi:

“Nie po raz pierwszy przebywałem w więzieniu, tym razem zaledwie parę dni. Łącznie jednak przesiedziałem już 6 lat. Teraz każdy dzień za kratkami dolicza się do tamtych dni i z każdym dniem jest coraz trudniej. Mam, jak widać, osobiste powody do wdzięczności. Zwracam się do Was teraz, gdy w prasie, radio i telewizji oczernia się mnie wszelkimi sposobami. Zbliżam się do pięćdziesiątki, nie mam stanowisk, majątku, tytułów; dorobiłem się tylko dobrego imienia, a właśnie dobrego imienia chcą mnie pozbawić. Posługują się kłamstwem, fałszerstwem, prowokacją, a mają do dyspozycji najnowocześniejsze środki techniczne, potężną machinę propagandy, góry pieniędzy na przekupstwo.”

Najogólniejszą i najtrafniejszą analizę poczynań Ruchu “Solidarność” w ciągu pierwszego roku działania znaleźć można w Nr 49(57) Biuletynu, w rocznicowym tekście A. Michnika^[118]:

“Solidarność” - wielofunkcyjny ruch społeczny, była przez cały rok gwarantem rodzącej się polskiej demokracji i jej podstawowym składnikiem. Za wcześnie jeszcze na bilans jej blasków i cieni. Za wcześnie jeszcze na opis socjologiczny ruchu, który umie wygrywać, ale nie umie się cofać, który łączy ządanie reformy rynkowej z ethosem egalitaryzmu; który w języku narodowego solidaryzmu formułuje tradycyjnie lewicową ideę samorządu społecznego, który jest krzyżówką żywiołów sprzecznych i materii pomieszaniem; który kult przywódcy łączy z posuniętą do patologii demokracją, a zadziwiającą mądrość z rzadko spotykaną naiwnością. Ruch demokratyczny w otoczeniu antydemokratycznym; ruch wielkiej nadziei i samoograniczającej sie polskiej rewolucji. Ruch twardo respektujący geopolityczne realia, choć zmuszany do polemiki artykułami gazet z krajów ościennych.

Bowiem dla “sojuszników” samo istnienie “Solidarności” jest dowodem, że “źle się dzieje w państwie duńskim”. Pomińmy skomplikowane i hipotetyczne rozważania na temat ewentualnej interwencji militarnej w Polsce. Brak podstawowych informacji zmusza do wróżenia z fusów w tej materii. Jedno wszakze jest pewne: pełna determinacji postawa Polaków wskazuje, że konsekwencje takiej interwencji mogłyby być nieobliczalne. I to nie tylko dla Polski.

Taka właśnie była owa pierwsza “Solidarność” i w takich warunkach przyszło jej funkcjonować. Z charakterystyki przedstawionej przez A. Michnika, potwierdzanej nieodmiennie przez codzienną obserwację poczynań Związku, wyłania się obraz młodego ruchu na dorobku: niespójnego, pełnego sprzeczności i niekonsekwencji. Jeśli dodać do tego niedoświadczenie działaczy, którzy, niezależnie od wieku, częstokroć występowali w tej roli po raz pierwszy w życiu, należy uznać, że redakcje pism zwiazkowych miały mnóstwo powodów do krytyki poczynań władz Związku wszystkich szczebli.